Predmet meseca novembra u Gradskom muzeju Subotica je jedan poseban ljudski skelet, koji pripada bioantropološkoj zbirci Prirodnjačkog odeljenja (inv. br. ANT–9) i izložen je na stalnoj postavci Priroda i čovek.
Predstavljeni skelet je iskopan na lokalitetu Subotica-Verušić A, 1979. godine, tokom sistematskih iskopavanja koji je vodio arheolog muzeja Laslo Sekereš, pre izgradnje fabrike đubriva „Azotara”. Skelet je pronađen u grobu br. 5 i pripada grupi od 53 istraživana groba iz 11 veka (na istom lokalitetu pronađeno je i 67 sarmatskih grobova).
Na osnovu dokumentacije iskopavanja, pokojnik je sahranjen u pravougaonoj grobnoj jami dužine 180 cm i širine 50 cm, u ispruženom položaju, ležeći na leđima, sa rukama pripijenim uz telo i sa paralelno ispruženim nogama. U grobu nije bilo dodatnih nalaza.
Antropološka istraživanja su rasvetlila posebne karakteristike ovog skeleta: na dobro očuvanim kostima žene, procenjene starosti između 23 i 25 godina, zapažaju se brojne patološke promene od kojih su najteže nastale od tuberkuloze. Na unutrašnjoj površini obe bedrene kosti vide se razaranje kostiju i formacije novog koštanog tkiva koje potiču od hladnog apscesa (odnosno kolekcija gnoja). Zapaljenski proces je zahvatio i površine zglobova između karlične i krsne kosti.
Takve promene kostiju uglavnom su uzrokovane progresivnom tuberkulozom kičmenog stuba. Međutim, pošto nema tragova tuberkularnih zapaljenskih procesa na kičmi, ove promene verovatno potiču od hladnog apscesa iz internih organa, verovatno usled gastrointestinalne ili urogenitalne tuberkuloze, što je izuzetno retka pojava.
Zašto je važno istražiti tuberkulozne promene na skeletima pronađenim na arheološkim iskopavanjima? Tuberkuloza je bakterijska zarazna bolest koja se obično prenosi inhalacionim putem. Najčešće napada organe disanja, ali praktično svaki organ i sistem organa može biti zahvaćen. Njena karakteristika je da u zaraženom organu stvara takozvane tuberkule, naziv bolesti potiče od ove pojave. Relativno retko napada i kosti, u ovom slučaju se tuberkule formiraju u sunđerastom tkivu kostiju, stvarajući šupljine – ovi koštani simptomi se mogu primetiti na skeletima pronađenim tokom iskopavanja.
Zbog ovih problema su u prvi plan istraživanja stavljena evoluciona pitanja ove bolesti, a kako bismo mogli da napravimo prognoze za budućnost moramo upoznati njeno poreklo i njenu epidemiološku istoriju, kao i evolucionu sposobnost patogena. S jedne strane, pregledom skeletnih nalaza moguće je saznati koje simptome je tuberkuloza izazvala u periodu pre upotrebe antibiotika, jer i već zaboravljene simptomi mogu ponovo postati uobičajeni usled širenja rezistentnih sojeva.
S druge strane, ako se ostaci bakterijske DNK izoluju iz slučajeva otkrivenih tokom antropoloških istraživanja, analiziraju i međusobno uporede, onda se može direktno ispitati mikrobna evolucija bakterije tuberkuloze.
Tekst pripremila dr Gabrijela Kajdoči Lovas, biolog-antropolog, muzejski savetnik, fotografije: Svetlana Kolović.
